W ponad 60-letniej historii Zwiazku Lekarzy Polskich w Chicago zapisalo sie wiele ciekawych osobowosci, jednakze nawet na tak znakomitym tle wyróznia sie jedna sylwetka: postac dr. Aleksandra Rytla - wspólzalozyciela i wieloletniego prezesa Zwiazku, lekarza, naukowca, dzialacza spolecznego oraz calym sercem oddanego Polsce i Polonii patrioty.

Aleksander Rytel urodzil sie 30 marca 1896 r. w Sokolowie Podlaskim w rodzinie nalezacej do polskiej inteligencji. Uczeszczal do gimnazjum im. Ziemi Mazowieckiej w Warszawie, kontynuujac nauke na obczyznie, gdzie znalazla sie jego rodzina - mature otrzymal w 1916 r. w Homlu, a po ukonczeniu szkoly sredniej zostal przyjety na wydzial medycyny w Charkowie.

Gdy rok 1918 przyniósl niepodleglosc Polsce, Aleksander wrócil do kraju i wstapil do nowo utworzonej polskiej armii. Po zakonczeniu sluzby wojskowej w 1921 r. , Aleksander Rytel kontunuowal studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskim i wkrótce dal sie poznac jako jeden z bardzo aktywnie spolecznie i patriotycznie zaangazowanych studentów. Jako wiceprzewodniczacy Kola Medyków zostal wybrany na prezesa Komitetu Budowy Domu Medyka w Warszawie, powstajacego zreszta z jego inicjatywy. Aktywnie dzialal tez w samopomocy studenckiej - az do otrzymania dyplomu lekarza w 1923 r. Zaznaczyc warto, iz juz po rozpoczeciu pracy, dr Rytel podjal studia na wydziale prawa UW.

Dr Aleksander Rytel zaczal kariere zawodowa jeszcze jako student medycyny, podejmujac prace w szpitalu Dzieciatka Jezusowego w Warszawie (1922 r.) W nastepnym roku zostal asystentem prof. Edwarda Zebrowskiego w Centrum Wyszkolenia Sanitarnego. W latach 1925-27 pracowal w Szpitalu Wolskim, by w 1927 r., znów na zaproszenie prof. Zebrowskiego, objac stanowisko starszego asystenta na wydziale chorób wewnetrznych Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie pozostal do 1934 r.

W tym okresie dr Rytel pracowal usilnie nad poszerzaniem swojej wiedzy medycznej, szczególnie w dziedzinie chorób serca i przemiany metabolicznej, pozyskujac ja od znanych klinicystów tego okresu, m.in. Widala, Vaqueza, Sergenta, Sossa, Bergmana, w wielu osrodkach medycznych Europy. Otwarcie na nowosci naukowe wkrótce przynioslo owoce: dr Rytel opublikowal szereg prac naukowych, a w 1938 r., jako pierwszy w swiecie, zainicjowal stosowanie do celów diagnostycznych badania nad bioluminiscencja cial ustojowych (wczesne wykrywanie gruzlicy i chorób nowotworowych).

W 1938 r. dr Aleksander Rytel zostal dyrektorem Szpitala Wolskiego, którego byl wczesniej (od 1934 r.) ordynatorem. Obowiazki lekarskie i administracyjne dr Rytel w dalszym ciagu godzil z zaangazowaniem w dzialalnosc spoleczna. Byl wieloletnim prezesem Stowarzyszenia Lekarzy Ubezpieczen Spolecznych i redaktorem wydawanego przez te organizacje periodyku. Nalezal do Sekcji Wspólpracy Miedzynarodowej Naczelnej Izby Lekarskiej, z ramienia której zorganizowal kilkudziesiecioosobowa wizyte lekarzy litewskich w Polsce. Wspólpracowal z prof. Witoldem Orlowskim, na którego zlecenie kierowal wydawaniem "Polskiego Archiwum Medycyny Wewnetrznej" Towarzystwa Internistów Polskich. Byl takze wspóltwórca tzw. ustawy scaleniowej.

O zaangazowaniu dr. Rytla w prace dyrektora szpitala swiadczy fakt, iz w ciagu zaledwie rocznego okresu kierowania Szpitalem Wolskim udalo mu sie gruntownie odnowic placówke i tak dobrze zaopatrzyc w leki, srodki opatrunkowe, itd., iz zapasy szpitala sluzyly mieszkancom Warszawy przez cala wojne - az do wybuchu Powstania. Szpital utrzymany byl w najwyzszej czystosci, pelen roslin i wyróznial sie wsród innych placówek wysokim standardem opieki nad pacjentami.

Na kilka tygodni przed wybuchem wojny, 12 sierpnia 1939 r., na prosbe prezydenta stolicy Stefana Starzynskiego, dr Rytel wyjechal w podróz sluzbowa do USA i Kanady, by zapoznac sie z tamtejszymi metodami walki z gruzlica i systemami zarzadzania szpitalami. Ten wyjazd niewatpliwie uratowal mu zycie: podczas Powstania Warszawskiego, 5 sierpnia 1944 r., hitlerowcy zamordowali w bestialski sposób caly personel Szpitala Wolskiego i wszystkich pacjentów.

Po wybuchu wojny dr Rytel, odciety od kraju i rodziny, rozpoczal na emigracji dzialalnosc zawodowa i spoleczna. Po ukonczeniu Kanadyjskiej Szkoly Oficerskiej w Toronto, zostal komendantem osrodka rekrutacyjnego Wojska Polskiego w kanadyjskim Windsorze. Jako kapitan Michal Aer (pseudonim utworzony z inicjalów), pelnil obowiazki dowódcy Osrodka do czasu przybycia gen. Ducha z Anglii, a dzieki swemu stanowisku mógl zakupic od armii kanadyjskiej sprzet chirurgiczny dla Polskiego Wydzialu Lekarskiego w Edynburgu. Do konca rekrutacji byl lekarzem naczelnym Polskich Sil Zbrojnych w Kanadzie, pracowal równiez na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu w Toronto. W 1943 r. zostal czlonkiem delegacji polskiej w UNRRA - swoje refleksje dotyczace tego okresu zawarl w ksiazce "Pomoc powojenna Polsce".

Od 1946 r. dr Rytel wspólpracowal z pismem "Journal of American Medical Association" jako referent polskich czasopism naukowych. Nabyte doswiadczenie wykorzystal do zalozenia prestizowego magazynu "Biuletin of Polish Medical Science and History", który byl pierwszym w historii polskiej medycyny pismem wydawanym po angielsku. Dr Rytel byl wydawca i naczelnym redaktorem biuletynu. Pierwszy numer kwartalnika ukazal sie w lipcu 1956 roku, jego artykuly tlumaczono na wiele jezyków - hiszpanski, holenderski, francuski. Po dwu latach istnienia pismem zainteresowala sie National Medical Library i redakcja "Index Medicus". Przychylna recenzja obu tych instytucji spowodowala, ze biuletyn zostal wlaczony w poczet wydawnictw aprobowanych.

Pismo reprezentowalo profesjonalny poziom i stalo sie pierwsza uznana przez srodowisko medyczne publikacja zawierajaca informacje o osiagnieciach polskiej medycyny w czasach ówczesnych i w przeszlosci. W ciagu 15 lat istnienia wydano 60 numerów biuletynu, rozprowadzanych w 91 krajach swiata. Niestety, wzrastajace koszty wydawania czasopisma, przy braku pomocy z zewnatrz, spowodowaly jego zawieszenie w 1971 roku.

Biuletyn byl nieodlacznie powiazany z dzialalnoscia istniejacego od 1946 r. Zwiazku Lekarzy Polskich w Chicago, którego dr Aleksander Rytel byl wspólzalozycielem i dlugoletnim prezesem (lata 1955-74).

Pod przewodnictwem prezesa Rytla, Zwiazek uaktywnial sie poprzez publikacje, odczyty, kontakty z polonijnymi mediami i udzial w miedzynarodowych zjazdach medycznych. Razem ze swym przyjacielem prof. Stanislawem Lorentzem zorganizowali obchody tysiaclecia Polski w Chicago, podczas których zaprezentowali (takze w kilku innych miastach) cenne zabytki Muzeum Wawelskiego, m.in. slynny szczerbiec i arrasy. Wspierajac takie m.in. inicjatywy, dr Rytel przyczynial sie do rozpowszechniania wiedzy o kulturze, historii i nauce polskiej w Stanach Zjednoczonych.

Bodajze najbardziej donioslym wydarzeniem okresu prezesury dr. Rytla bylo wystawienie usytuowanego przed Planetarium Adlera w Chicago pomnika Mikolaja Kopernika, który jest kopia slynnego pomnika warszawskiego. Czlonkowie Zwiazku zebrali przeszlo 33 tys. dolarów na ten cel, z czego 12 tysiecy bylo wkladem dr. Rytla - glównego organizatora i pomyslodawcy tego daru dla miasta Chicago. Odsloniecie pomnika w 1973 roku bylo wielkim swietem polonijnym.

Kolejna z zaslug dr. Rytla bylo uzyskanie od rzadu USA uchylenia zakazu sprzedazy do Polski szczepionki przeciwko poliomyelitis. Szczepionki tej nie wolno bylo wówczas wywozic do innych krajów.

W 1976 r. zorganizowal w Polsce pierwszy powojenny Zjazd Naukowy Lekarzy Polonijnych. Tego samego roku Akademia Medyczna w Warszawie, w uznaniu zaslug dla medycyny polskiej, obdarzyla go godnoscia doktora honoris causa. Wsród odznaczen, którymi wyrózniono dr. Rytla znalazly sie m.in. Krzyz Komanderski Orderu Odrodzenia Polski (1964 r.) oraz zloty i srebrny Krzyz Zaslugi.

Dr Rytel aktywnie uczestniczyl we wszystkich przejawach zycia spolecznego. Przewodniczyl Komitetowi Organizacyjnemu Kongresu Polskich Naukowców w Nowym Jorku, byl tez wiceprzewodniczacym Oddzialu Polskiego Instytutu Sztuki i Nauki w USA. Bral udzial w odczytach, pogadankach, wystepowal w polonijnych srodkach masowego przekazu, angazowal sie w organizowanie zabaw, koncertów, wspieral artystów. Byl obecny na wielu miedzynarodowych zjazdach naukowych, godnie reprezentujac polska emigracje medyczna. Z relacji Jemu wspólczesnych rysuje sie obraz czlowieka o niespozytej energii, skutecznego w dzialaniu, wielkiego patrioty, niezmordowanego dzialacza spolecznego, który niestrudzenie, wraz z nieodlaczna u jego boku zona, dr Irena Stosio de Rytel, propagowal nauke i kulture polska w USA i w innych krajach swiata.

Zawarte w tytule slowa to fragment wypowiedzi dr. Rytla: "W ciezkich chwilach podejmowania decyzji, z obawa, by nie zbladzic, z lekiem, by trudom podolac, z troska, by z podjetych obowiazków nalezycie sie wywiazac - slowa przysiegi [lekarskiej] stawaly sie moim przewodnikiem: przysiegales - a wiec postepuj z rozwaga, by jej nie lamac zawsze i wszedzie. Z rozwaga wiec podejmowalem wszelkie dzialania, aby przezyc zycie czynne i twórcze, a nie bierne. Sluzylem wiec chorym, aby ulzyc im w cierpieniu, dopomóc w dojsciu do zdrowia. Staralem sie tez wywiazywac z obowiazków zlecanych mi przez przelozonych, czy tez zadan, którymi obarczala mnie spolecznosc lekarska." Ta wypowiedz doskonale podsumowuje niezwykle aktywne, zaangazowane i prawe zycie dr Rytla, zycie, które bylo ciaglym szlachetnym wywiazywaniem sie z przysiegi.

Dr Aleksander Rytel zmarl 15 listopada 1984 r. w Daytona Beach na Florydzie.

Kilkadziesiat lat pózniej, dr Rytel nadal jest obecny w zyciu Zwiazku Lekarzy w Chicago: w roku 2006 (za prezesury dr B. Orawca) rodzina dr. Rytla - zona Irena i jej brat dr Jan Stosio, zlozyli donacje (odpowiednio 9 i 11 tys. dolarów) na stypendia ZLP. W roku 2007 pierwsza osoba otrzymala stypendium w wysokosci 3 tys. z funduszu nazwanego na zyczenie dr I. Rytel "ku pamieci dr A. Rytla" i byla to Anna Lakoma.

Opracowano na podstawie:
1. Kot M. (1996). Historia Zwiazku Lekarzy Polskich w Chicago, 1946-1996.
2. Orawiec B. (red.) (2006). Szescdziesieciolecie Zwiazku Lekarzy Polskich w Chicago.
3. Pabis-Braunstein M. Aleksander Rytel. Materia Medica Polona 1992, nr 2, s. 128-135.
4. Stefanoff W. Barwne zycie doktora Aleksandra Rytla. Puls Miesiecznik Okregowej Izby Lekarskiej w Warszawie 2004, nr 3, s. 33.
5. Szenkowa I. Dr H.C. Aleksander Rytel - lekarz, spolecznik, patriota. Medycyna Dydaktyka Wychowanie 1978, nr 4/X, s. 333-342.

Autor artykulu sklada najserdeczniejsze podziekowania dr Wladyslawowi Cebulskiemu, prezesowi ZLP w latach 1974-89, za pomoc w wyszukaniu materialów zródlowych na temat dr. A. Rytla.

Zdjęcia

1. Portret dr. Rytla za czasów prezesowania

2. Dr A. Rytel, p. Kobelinski (dyrektor banku), p. Cebulska i dr Cebulski oraz prezes Polskiego Zjednoczenia Narodowego p. Mazewski

3. Grupa doradcza erekcji pomnika M. Kopernika: dr I. Rytel, dr A. Rytel, biskup Abramowicz i jego wspólpracownicy oraz dr W. Cebulski

4. Prezes ZLP dr B. Orawiec sklada kwiaty na nagrobku dr A. Rytla. Memorial Day, Cmentarz w Niles, IL., maj 2007

5. Anna Lakoma, laureatka 1-szego stypendium "ku pamieci dr. Aleksandra Rytla", w towarzystwie prezesa ZLP dr. Bronislawa Orawca. Chicago, czerwiec 2007